Paus Leo XIV publiceerde op 25 mei 2026 een encycliek over kunstmatige intelligentie. De tekst heet Magnifica Humanitas en bevat een passage uit The Lord of the Rings. Opmerkelijk, omdat datzelfde boek in Silicon Valley al twintig jaar wordt gebruikt om AI-bedrijven, surveillancesoftware en investeringsfondsen een mystiek randje te geven. De paus leest Tolkien anders dan de oprichters van Palantir.
Wat is een encycliek eigenlijk
Een encycliek is een officiele rondzendbrief van de paus aan de katholieke kerk en, vaak, aan de hele wereld. Het is geen tweet en geen toespraak. Het is het zwaarste document dat een paus schrijft, bedoeld om eeuwen mee te gaan en de leer van de kerk op een specifiek onderwerp vast te leggen. Eerdere encyclieken gingen over arbeidsrechten, milieu en oorlog. Dit is de eerste die helemaal over AI gaat.
De titel Magnifica Humanitas betekent vrij vertaald: prachtige menselijkheid. Paus Leo XIV ondertekende het document op 15 mei, precies 135 jaar na Rerum Novarum, de encycliek van Leo XIII uit 1891 over arbeid en kapitalisme tijdens de industriele revolutie. De parallel is bewust: Leo XIII schreef over fabrieken en stoommachines, Leo XIV over datacenters en taalmodellen.
De Tolkien-passage
In sectie 213 citeert de paus uit The Return of the King, het derde deel van The Lord of the Rings. De zin komt uit de mond van Gandalf en luidt, in vertaling: het is niet aan ons om alle stromingen van de wereld te beheersen, maar om te doen wat in ons vermogen ligt voor de jaren waarin wij geplaatst zijn, het kwaad uit te roeien op de velden die wij kennen, zodat zij die na ons komen schone aarde hebben om te bewerken.
De paus gebruikt het citaat om iets heel specifieks te zeggen: niemand hoeft de toekomst van AI in zijn eentje te redden, maar iedereen heeft een stukje verantwoordelijkheid in zijn eigen werk en eigen omgeving. Het is een nadrukkelijk anti-heroische lezing. Geen verlosser, geen geniale founder, geen techbedrijf dat de mensheid redt. Gewoon mensen die hun eigen stuk akker proberen schoon te houden.
Wat staat er verder in
De encycliek is lang en gedetailleerd. Een paar kernpunten:
AI wordt gekweekt, niet gebouwd. De paus stelt dat ontwikkelaars frameworks maken waarbinnen intelligentie ontstaat, maar dat ze niet precies weten wat erin gebeurt. Voor wie weleens een chatbot iets onverwachts heeft zien zeggen: dat is precies het punt. Niemand bij OpenAI of Google kan stap voor stap uitleggen waarom een model een bepaald antwoord geeft.
Schijnobjectiviteit is gevaarlijk. Een AI klinkt neutraal, maar zit vol culturele aannames van de ontwerpers. De paus waarschuwt dat dit gebruikers misleidt, vooral als het systeem zich menselijk voordoet.
Algoritmes kennen geen medelijden. Geautomatiseerde besluiten missen barmhartigheid en vergeving. Denk aan een verzekeraar die op basis van een model een claim weigert, of een uitkeringsinstantie die fraude vermoedt zonder dat een mens nog kijkt.
Datacenters slurpen energie en water. De paus noemt expliciet de milieukosten van grote taalmodellen.
Autonome wapens zijn een rode lijn. De encycliek waarschuwt voor AI in oorlogvoering en pleit voor wat de paus de ontwapening van AI noemt.
Data hoort bij de gemeenschap. Gegevens moeten als gemeengoed worden beheerd, niet als privebezit van een paar bedrijven.
Waarom die Tolkien-keuze een steek onder water is
Hier wordt het interessant. The Lord of the Rings is in Silicon Valley geen willekeurige cultuurreferentie, maar bijna een huisbijbel voor een specifiek deel van de techwereld.
Peter Thiel, mede-oprichter van PayPal en Palantir, heeft naar eigen zeggen The Lord of the Rings meer dan tien keer gelezen. Zijn bedrijven dragen namen rechtstreeks uit Tolkien:
- Palantir Technologies, de surveillance- en data-analysefirma die voor CIA, ICE en het Pentagon werkt, is vernoemd naar de palantiri. Dat zijn in het boek magische zienstenen waarmee je op afstand kunt kijken.
- Mithril Capital, naar het zeldzame metaal uit Moria.
- Valar Ventures, naar de goden uit Tolkiens mythologie.
- Lembas Capital, naar het elfenbrood.
- Rivendell One LLC, naar de elfenstad.
De boodschap die Thiel daarmee uitstraalt, is duidelijk: wij zijn de wijzen die de gevaarlijke maar machtige instrumenten beheersen. Wij staan aan de goede kant.
Probleem: in het boek zelf werkt het anders. De palantiri zijn vervloekte voorwerpen. Iedereen die ze gebruikt loopt schade op. Saruman, de wijze tovenaar, wordt erdoor gecorrumpeerd. Denethor, de heerser van Gondor, raakt erdoor in waanzin. Sauron, de slechterik, gebruikt ze om anderen te misleiden. Niet bepaald een geruststellend logo voor een bedrijf dat overheidsdata analyseert.
Tolkienkenners en literatuurcritici wijzen daar al jaren op. Sommigen noemen Thiel een bad fan: iemand die het boek vooral leest voor de coole namen en het epische gevoel, maar de moraal compleet mist. De boeken zijn juist een waarschuwing tegen het verlangen om met technologie en macht de wereld naar je hand te zetten. De Ene Ring moet vernietigd worden, niet gebruikt.
Wat de paus precies omkeert
Door uitgerekend Tolkien te citeren, doet Leo XIV iets slims. Hij pakt het culturele symbool van de tech-bros en geeft het terug in de oorspronkelijke lezing.
Geen heroische uberlords die de wereld besturen vanuit een toren in Palo Alto. Maar boeren, vrachtdragers en kleine mensen die doen wat ze kunnen op hun eigen stukje. Frodo, niet Saruman. Sam, niet Sauron.
Voor de katholieke lezer is dit gewoon een opbeurend citaat over verantwoordelijkheid. Voor wie Silicon Valley volgt is het een correctie. De paus zegt eigenlijk: als je dit boek echt leest, krijg je niet de boodschap dat een paar getalenteerde mensen de toekomst mogen bouwen. Je krijgt het tegenovergestelde.
Niet de eerste keer dat Leo zich uitspreekt
Deze encycliek staat niet op zichzelf. Leo XIV koos zijn pauselijke naam al expliciet als verwijzing naar Leo XIII, de paus van de industriele revolutie. In interviews heeft hij eerder gezegd dat hij AI ziet als een soortgelijke breuk in de geschiedenis. Hij heeft zich uitgesproken tegen deepfakes (er circuleerde vorig jaar een AI-video van 36 minuten waarin hij zogenaamd uitspraken deed over Burkina Faso) en tegen het idee van een AI-paus waar gelovigen mee zouden kunnen chatten.
Wat nieuw is: tot nu toe waren het toespraken en interviews. Een encycliek is van een andere orde. Het wordt onderdeel van de officiele leer van de kerk, en daarmee verplichte kost voor 1,4 miljard katholieken, voor bisschoppenconferenties, voor katholieke universiteiten en voor de hele apparatuur van de kerk die zich met ethiek en beleid bezighoudt.
Reacties
De encycliek roept gelovigen op tot drie dingen: de uitdaging niet uit angst ontwijken, hun eigen AI-gebruik kritisch bekijken, en meedoen aan wat de paus de wederopbouw noemt, ieder op zijn eigen stuk van de muur.
In techkringen wordt de Tolkien-passage druk besproken. Programmeur en schrijver Simon Willison wees erop dat de encycliek tot zijn verbazing een van de helderste teksten is die hij heeft gelezen over AI-ethiek, los van religieuze inhoud. De secties over interpreteerbaarheid (sectie 98), culturele bias (sectie 100) en datacenters (sectie 101) lezen als beleidsadvies, niet als preek.
Of de aangesproken tech-bros zich daadwerkelijk laten corrigeren is een andere vraag. Palantir verandert niet zomaar van naam. Maar de paus heeft het culturele frame nu in elk geval verschoven: wie The Lord of the Rings citeert in een AI-pitch krijgt vanaf nu de vraag teruggekaatst of hij Frodo speelt of Saruman.
