Je chatbot als psycholoog. Goed idee?
Los van het feit dat het misschien niet verstandig is om al je persoonlijke data met een chatbot te delen, is het minstens zo belangrijk om te bedenken wat dit doet met ons vermogen tot écht contact.
Steeds meer studenten en jongeren gebruiken chatbots als ChatGPT alsof het een psycholoog is. Snel advies, altijd beschikbaar en een supervriendelijk woordje terug.
We spraken Judith Daniels, hoogleraar klinische psychologie aan de Rijksuniversiteit Groningen, over de risico’s, de kansen en de toekomst van AI in de geestelijke gezondheidszorg. Spoiler: it's not all bad.
Hoi Judith! Kun je kort iets vertellen over je werk?
Mijn onderzoek richt zich op trauma-gerelateerde stoornissen en op hechting. Hechting gaat over hoe mensen hun interacties met anderen interpreteren. Als je bijvoorbeeld snel het gevoel hebt dat je wordt afgewezen of dat mensen je niet echt mogen, kan dat deels met de ander te maken hebben, maar ook met hoe je zelf de dingen ziet. Dat is waar hechting om draait. En dat vind ik ook een spannend punt bij ChatGPT.
Gebruik je zelf eigenlijk ChatGPT?
Ja, maar niet als gesprekspartner. Meer als kennisbron en om teksten te laten structureren. Het corrigeert taal goed en maakt teksten netjes. Maar in het begin hallucineerde het veel en verzon het artikelen die niet bestonden. Dat was teleurstellend, want je moet alles checken en dan blijkt het gewoon niet te bestaan. Privé gebruik ik het soms voor simpele dingen, zoals: vind me een natuurcamping. Maar niet voor inhoudelijk werk.
Een collega vertelde dat hij tien uur lang een soort intellectueel gesprek met ChatGPT had over een onderzoeksonderwerp en dat hij dat inspirerend vond. Niet omdat ChatGPT met nieuwe dingen kwam, maar omdat het hem hielp zijn eigen gedachten te ordenen.
Is dat niet gevaarlijk, zo lang en intensief in gesprek met een chatbot?
Ik vond dat in dit geval niet zorgelijk. Als je tien uur nadenkt over een onderwerp, kom je vaak sowieso tot nieuwe inzichten. Maar die collega vond het prettig dat hij ChatGPT kon vragen om tegenargumenten te geven en een kritischer perspectief te nemen. Voor hem werkte het proces. Zelf heb ik dat nog niet zo ervaren.
"Een chatbot is altijd beschikbaar, altijd vrolijk, altijd bevestigend. Een echte relatie vraagt juist dat je niet perfect bent."
Chatbots zijn vaak heel vriendelijk en bevestigend. Persoonlijk vind ik dat hoogst irritant, maar kan het kan dus riskant zijn voor anderen?
Ja, dat zie ik als risico. Er zijn bedrijven die zich richten op het bouwen van digitale partners: een AI-vriendin of -vriend. Voor mensen die al moeite hebben met echt contact is dat gevaarlijk. Als je makkelijk relaties aangaat, kan zo’n digitale gesprekspartner misschien geen kwaad. Maar voor wie eenzaam is of niet weet hoe je een vriend of partner moet zijn, kan het schadelijk zijn.
Geen enkele echte partner kan concurreren met een chatbot. Een chatbot is altijd beschikbaar, altijd vrolijk, altijd bevestigend. Een echte relatie vraagt juist dat je niet perfect bent, dat je gezien wordt mét je kwetsbaarheden. Dat je soms worstelt of onzeker bent, en dat de ander je daarin accepteert. Dat is echte intimiteit.
Als ChatGPT dat gevoel van intimiteit nabootst, wordt het moeilijker om nog kwetsbaar te zijn bij een echte ander. Je hebt dan al een nep-vervulling, waardoor je minder motivatie hebt om uit je comfortzone te stappen. Je gaat minder snel nieuwe mensen ontmoeten of moeilijke sociale stappen zetten.
Kan dit ook de andere kant op werken, dat mensen juist AI inzetten in contact met elkaar?
Ja. Ik hoor vaker dat mensen ChatGPT gebruiken om mails of berichten te schrijven. In het begin merk je dat misschien niet, maar na een paar keer voelt het niet authentiek meer. Het is te glad, te foutloos. Echte verbinding vraagt om kwetsbaarheid, ook om onhandigheid.
Een voorbeeld: twee vrienden die altijd stevige discussies hadden, ontdekten dat een van hen ChatGPT gebruikte om argumenten te formuleren. Voor de ander was dat een domper. De discussie ging niet meer om het contact, maar om inhoud die door een chatbot was gemaakt. Dan verdwijnt de waarde van dat contact.
Maak je je zorgen om jongeren die hiermee opgroeien?
Ja. Jongeren leren sociale vaardigheden door ongemak. Het eerste telefoontje plegen, iemand aanspreken, dat voelt vaak ongemakkelijk. Als je sociale angst hebt, leer je daar alleen mee omgaan door de situatie te doen die je eng vindt.
Als AI die ongemakken wegfiltert, leren jongeren die stappen niet. Vooral tieners zijn kwetsbaar. Puberteit is de fase waarin alles spannend is: iemand aanspreken, daten, erbij horen. Als jongeren dat vervangen door berichten sturen via een chatbot, missen ze belangrijke ervaringen.
Een chatbot geeft je altijd de makkelijke uitweg: “blijf maar thuis, het is ook prima zo.” Dan groei je niet. Terwijl therapie juist draait om kleine stappen buiten je comfortzone.
Toch denk ik ook: we hebben gezien wat social media deed. Veel negatieve effecten, maar ook jongeren die zich er bewust van terugtrokken. Mogelijk gebeurt hetzelfde met AI. Eerst een golf van gebruik, daarna een tegenbeweging.
"Zo kan AI heel waardevol zijn, zolang het duidelijk een aanvulling blijft en niet de plek inneemt van echte therapie."
Dusss conclusie, AI chatbots zijn een zorgelijke ontwikkelingen?
Nee, niet per se! Het klinkt misschien alsof ik vooral kritisch ben, maar ik zie ook duidelijk de kansen. Het probleem zit bij chatbots die alleen maar pleasen en daardoor verslavend worden.
Er bestaan zelfs al de eerste zogenaamde 'therabots': AI-systemen die getraind zijn op honderden uren échte therapie. Die bots zijn niet alleen vriendelijk, maar moedigen je ook aan om kleine stappen buiten je comfortzone te zetten.
Dus stel: je gaat één keer per week naar therapie, maar de rest van de week ben je op jezelf aangewezen. Een AI in je zak kan je dan herinneren aan je huiswerkopdrachten, je stimuleren om tóch die sociale stap te zetten of je motiveren om buiten je comfortzone te gaan. Dan wordt het een coach die je helpt te groeien in plaats van een digitale knuffel die je in je comfortzone houdt.
Het kan kosten besparen en patiënten tussen sessies door ondersteunen. In landen waar nauwelijks psychologische zorg beschikbaar is, kan het zelfs een gamechanger zijn.
Hoe ziet de zorg er over vijf jaar uit denk je?
Ik denk dat AI-tools dan standaard onderdeel zijn van behandeltrajecten. Gewoon in de basisverzekering. Misschien zelfs bots die lijken op de therapeut zelf. Technisch kan dat al, maar of we dat willen is een andere vraag. Misschien moeten mens en machine juist duidelijk onderscheiden blijven.
Tot slot, wat zou je de Sam Altmans van deze wereld willen mee geven?
We moeten eisen dat bedrijven geen systemen bouwen die expres zo verslavend en relationeel aanvoelen. Het mag niet de bedoeling zijn dat mensen gaan denken dat een chatbot hen écht ziet en begrijpt. AI moet een hulpmiddel zijn, geen vervanging voor echte relaties.
